Dolnośląskie Miejsca Pamięci – wprowadzenie


Wprowadzenie                                          Artykuły

 

Tytuł tego projektu wymaga objaśnienia, ponieważ zawiera zwrot „miejsca pamięci”, którego znaczenie w Polsce jest dość specyficzne, odnosi się bowiem zazwyczaj do przestrzeni i obiektów upamiętniających ważne wydarzenia historyczne, zwłaszcza pomniki walki i męczeństwa – monumenty, miejsca kaźni, pola bitewne. To zawężone rozumienie zwrotu „miejsca pamięci” ustępuje dziś – także i u nas – pojęciu szerszemu i inaczej rozumianemu, jakie od kilkunastu lat upowszechniło się w europejskich badaniach nad stosunkiem współczesnych społeczeństw do przeszłości. Pojęciem tym posługują się zwłaszcza historycy, ale ostatnio także kulturoznawcy, socjologowie, politolodzy, zainspirowani wielotomowym dziełem Les Lieux de mémoire (Miejsca pamięci) francuskiego historyka Pierre’a Nory, który zastosował ten zwrot dla oznaczenia wszystkich „materialnych lub idealnych jednostek znaczących” odnoszących się do przeszłości i zdolnych wywołać w świadomości różnorakie o niej wyobrażenia. Miejsca pamięci mogą być więc rzeczywiście fragmentami przestrzeni topograficznej, wraz z jej materialnym ukształtowaniem (parkiem, pałacem, pomnikiem, cmentarze, przydrożną kapliczką itd.), mogą być konkretnymi przedmiotami (muszlą, walizką, kamieniem, fotografią, sprzętem domowym etc.), ale mogą być też obiektami świadomościowymi (mitem, stereotypem, symbolem), utrwalonymi w „nośnikach pamięci”: tak tradycyjnych – opowieściach, wspomnieniach, przysłowiach, folklorze, jak i nowych – wytworach kultury popularnej, stronach internetowych itd. Słowem – miejscem pamięci może być wszystko, co przywołuje obrazy przeszłości i co zmusza nas, byśmy do tej przeszłości jakoś się odnieśli.

Obrazy przeszłości ewokowane przez miejsca pamięci odgrywają – poprzez swą treść poznawczą, stosunek do historii oraz swój wymiar aksjologiczny – szczególną rolę w definiowaniu postawy wobec teraźniejszości i wizji przyszłości, w procesach integracyjnych grup społecznych i kształtowaniu tożsamości zbiorowej. Dlatego ważne jest, by pamięć zbiorowa stała się przedmiotem badań i uważnej refleksji. Refleksja taka – od lat obecna w środowiskach naukowych, artystycznych, dziennikarskich – szczególnie widoczna jest po 1989 roku, od kiedy zainteresowanie przeszłością nie podlega kontroli ideologicznopolitycznej. Można rzec, że mamy do czynienia z erupcją wspomnień i intensyfikacją zainteresowań historycznych. Wynika to także z poczucia zapóźnienia, zaniedbania i utraty licznych świadectw przeszłości wskutek meandrów „polityki historycznej”, tak dawniejszej, jak i całkiem świeżej. Ale na Dolnym Śląsku ma też swoje źródło w ciągle niezakończonych procesach osadzania się społeczności lokalnych na tych ziemiach. Wprawdzie młode pokolenia mogą już nazywać je „ojczystymi”, ale i one muszą uporać się z własnym stosunkiem do ich przeszłości.

Dorobek prac wrocławskiego środowiska naukowego nad dalszą i bliższą historią Dolnego Śląska jest znaczny. Mają w nim udział, oprócz historyków z Uniwersytetu i innych uczelni wrocławskich, także regionaliści stowarzyszeni w Dolnośląskim Towarzystwie Regionalnym oraz w towarzystwach rozsianych po całym regionie. Niemały jest też wkład naszego czasopisma „Dolny Śląsk”. W dorobku tym przeważają jednak prace stricte historyczne. Perspektywa, jaką oferują badania miejsc pamięci, wymaga jednak nie tyle rekonstrukcji wydarzeń historycznych (o tych wiemy dziś już całkiem sporo), ile rozpoznania zasobów pamięci zbiorowej Dolnoślązaków, a w tym zakresie wiele jest do zrobienia. Dwa zwłaszcza wymiary tych zasobów są istotne: świadomość przeszłości przekazywana w przekazie międzypokoleniowym (tzw. „pamięć komunikatywna”) oraz „pamięć archiwalna” – czyli obecna w różnorakich „magazynach pamięci” – archiwach domowych i publicznych, kolekcjach, wspomnieniach, utworach literackich, filmowych, plastycznych itd. Do obydwu tych wymiarów dostęp jest możliwy – między innymi – dzięki badaniom miejsc pamięci.

Prezentowane w tym dziale artykuły były drukowane w naszym czasopiśmie „Dolny Śląsk”. Jest to fragment dorobku działającego od kilku lat w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zespołu realizującego projekt badawczy Dolnośląskie Miejsca Pamięci. Projekt ten był częściowo wspomagany przez Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego. Daleki jest od zakończenia, ale to, co już zrobiono, warte jest chyba pokazania.

Mamy nadzieję, że dorobek ten może być pomnożony przez Dolnoślązaków, którzy zechcą odpowiedzieć na nasze zaproszenie do współpracy w budowaniu zbiorowej pamięci naszego regionu. Zachęcamy więc do przysyłania nam wspomnień, dokumentów, fotografii, relacji z wydarzeń, które rozgrywały się na Dolnym Śląsku po drugiej wojnie światowej.

Stefan Bednarek