Zmarł Anatol Jan Omelaniuk – honorowy Prezes DTR – 28 stycznia 2017 r.


Z głębokim żalem zawiadamiamy,
że w dniu 28 stycznia 2017 r. zmarł

 

Anatol Jan Omelaniuk

1932 – 2017

honorowy Prezes
Dolnośląskiego Towarzystwa Regionalnego

 

Zarząd Główny
Dolnośląskiego Towarzystwa Regionalnego

  Datę i miejsce uroczystości pogrzebowych podamy później.


Śp. Anatol Jan Omelaniuk
10 VIII 1932 – 28 I 2017

 Dziś odszedł od nas Śp. Anatol Jan Omelaniuk. To ogromna strata dla całego ruchu regionalistycznego w Polsce, zwłaszcza dla regionalistów dolnośląskich, którzy widzieli w Nim Człowieka prawego, mądrego i dobrego. Prawdziwego Przyjaciela.

Urodził się 10 sierpnia 1932 r. w nadbużańskiej wsi Neple koło Terespola, w byłych posiadłościach Niemcewiczów i Kierbedziów. Mama Katarzyna pochodziła z rodziny szlacheckiej Wańkowiczów mieszkającej na przedmieściu Mohylowa w Paławinnym Logu nad Dnieprem. Dziadek Wincenty był starostą polskiej szlachty okręgu mohylowskiego. Ojciec Jan pochodził z rodziny chłopskiej i ukraińskiej. Przez l2 lat służył jako oficer w carskiej armii rosyjskiej. W czasie Rewolucji Październikowej opowiedział się po stronie „białych”. Był w oddziałach kontrrewolucyjnych u generałów Denikina i Wrangla na południu Rosji. Rodzice od 1922 r. zamieszkali w rodzinnej wsi ojca w Neplach prowadząc 12-hektarowe gospodarstwo rolne.

W dzieciństwie wychowywał się w rodzinie dwu wyznaniowej. Mama wyznania rzymskokatolickiego, ojciec prawosławnego. W domu rodzinnym panowała atmosfera tolerancji i szacunku dla odmienności narodowej i kulturowej. Rodzice rozwijali duchowość opartą na wartościach chrześcijańskich i miłości do ojczyzny. Ojciec w czasie okupacji niemieckiej został pobity przez gestapo za ukrywanie najstarszej córki przed wyjazdem na przymusowe roboty do Rzeszy. Zmarł w 1943 r. mając 60 lat. Mama ze starszym rodzeństwem zajmowała się gospodarstwem do 1958 r., następnie zamieszkała w Kielcach i Wrocławiu. Zmarła we Wrocławiu mając 76 lat.

Anatol Jan Omelaniuk edukację szkolną rozpoczął na tajnych kompletach. W tej formie edukacyjnej ukończył I, II, III klasę szkoły podstawowej. Do następnych klas chodził już po II wojnie światowej. W 1953 r. uzyskał maturę w Państwowym Liceum Pedagogicznym w Leśnej Podlaskiej wraz z dyplomem przodownika nauki. Następnie studiował filozofię na Wydziale Filozoficzno-Społecznym Uniwersytetu Warszawskiego uczestnicząc w seminariach prof. Tadeusza Kotarbińskiego w zakresie semantyki i prakseologii.

Od wczesnej młodości należał do organizacji społecznych. W czasie studiów działał w Zrzeszeniu Studentów Polskich. Pełnił funkcję kierownika Wydziału Kultury Rady Uczelnianej ZSP na Uniwersytecie Warszawskim. Była to kontynuacja aktywnego uczestnictwa w kulturze zapoczątkowana już w szkole podstawowej w Terespolu. Tam brał udział w teatrze szkolnym, a w Liceum Pedagogicznym w Leśnej przez cztery lata był członkiem zespołu tanecznego. W ZSP był też pełnomocnikiem Rady Naczelnej do spraw łączności kulturalnej miasta ze wsią i studenckich brygad żniwnych.

Pracę zawodową rozpoczął w latach 1955-1956 jako nauczyciel w Państwowym Liceum Pedagogicznym w Rembertowie k/Warszawy, w którym uczył logiki, nauki o konstytucji i był opiekunem zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych.

W połowie 1956 r. włączył się w ruch odnowy związany z tzw. „odwilżą”, której symbolem był polski październik. Wspólnie z m.in. Józefem Lenartem, Jerzym Grotowskim i Krzysztofem Pomianem tworzył Krajowy Ośrodek Organizacyjny Rewolucyjnego Związku Młodzieży. Na początku 1957 r. był współtwórcą Związku Młodzieży Socjalistycznej. Należał przez rok do ścisłego krajowego kierownictwa ZMS. W latach 1956-1960 jako tzw. „październikowiec” uczestniczył w działaniach politycznych ZMS i PZPR w Lublinie i Kielcach.

Ten okres społecznej działalności Anatola J. Omelaniuka przebiegał pod znakiem idei lewicowych i, jak u większości młodych ludzi z tego pokolenia, żywiony był nadzieją na budowę „socjalizmu z ludzką twarzą”, rzeczywistego ustroju sprawiedliwości społecznej. Rozczarowanie przyszło niebawem, kiedy to okazało się, że dla rządzącej partii idee te były jedynie parawanem dla interesów politycznych dalekich od humanizmu, za to służyły pogłębianiu zależności od potężnego i bezwzględnego sąsiada. W 1960 r. z etykietą „rewizjonisty” zakończył działalność partyjno-polityczną. Etykieta ta przyczyniła się w przyszłości do pomijania bohatera tej opowieści w awansach zawodowych, nie przeszkodziła jednak w realizacji życiowego programu służenia ludziom i zbiorowościom poprzez aktywność społecznikowską, edukacyjną i kulturalną.

W roku 1960 rozpoczął w Wojewódzkim Domu Kultury w Białymstoku zawodową działalność kulturalną. W listopadzie 1961 r. przeniósł się do Wrocławia, gdzie zajął się poradnictwem kulturalnym i kształceniem pracowników kultury. W latach 1961-1968 był kierownikiem Ośrodka Oświatowo-Metodycznego w Wojewódzkim Domu Kultury, a w latach 1968-1973 zastępcą dyrektora Wrocławskiego Ośrodka Kultury. Równolegle przez 35 lat pracował w Państwowym Studium Kulturalno-Oświatowym i Bibliotekarskim we Wrocławiu jako wykładowca dwóch przedmiotów: polskie tradycje kulturalne i metodyka działalności kulturalno-oświatowej. Był też wykładowcą w Ośrodkach Dydaktycznych w Legnicy i w Wałbrzychu Państwowego Studium Oświaty i Kultury Dorosłych w Warszawie i w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego, ucząc studentów prakseologicznych podstaw edukacji kulturalnej. W różnych szkołach przygotowujących kadry dla kultury przepracował 45 lat.

Od czasów uczniowskich i studenckich do lat ostatnich został wierny społecznemu ruchowi kulturalnemu. Łącznie jest 55  lat  członkiem, a od  35  lat pełni funkcje we władzach Dolnośląskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (DTR). Od 1973 r. przez 24 lata pełnił funkcją wiceprezesa Zarządu Regionalnego i dyrektora biura DTSK. Od 1998 r. piastuje funkcję prezesa DTSK, a potem prezesa honorowego. Swoją działalnością przyczynił się do masowego rozwoju regionalnych stowarzyszeń kulturalnych na Dolnym Śląsku, powstania Wydawnictwa DTSK „Silesia” oraz utworzenia Ośrodka Regionalizmu Dolnośląskiego. Inicjował i uczestniczył w publikacji ok. 300 książek i kilkuset artykułów o tematyce dolnośląskiej i wrocławskiej.

Od 1981 do 2002 r. (z dwuletnia przerwą w czasie stanu wojennego) był przewodniczącym Rady Krajowej Regionalnych Towarzystw Kultury. W tym czasie podwoiła się liczba stowarzyszeń regionalnych w Polsce. Zorganizowano ok. 200 konferencji dla regionalistów polskich i wydano ok. 100 książek w serii biblioteki wydawnictw regionalnych. Od 2002 r. jako inicjator powstania Ruchu Stowarzyszeń Regionalnych Rzeczpospolitej Polskiej był przewodniczącym Rady Krajowej Ruchu, dziś jest jego prezesem honorowym. Jest to związek reprezentujący ok. 1500 stowarzyszeń regionalnych działających w kraju.

Od 1977 r. był członkiem zespołów doradczych kolejnych ministrów kultury. Od 1981 r. współpracuje z Krajowym Duszpasterstwem Środowisk Twórczych Episkopatu Polski. Jako lider regionalistów polskich był w rządzie Jana Krzysztofa Bieleckiego i Waldemara Pawlaka członkiem zespołu rządowego ds. podziału administracyjnego kraju. Będąc zwolennikiem powiatów i dużych województw-regionów podejmował i inspirował liczne działania służące ich kreowaniu.

We Wrocławiu od połowy lat 60. związał się z polskim ruchem ludowym. Był przez 20 lat członkiem Komisji Nauki i Kultury Naczelnego Komitetu ZSL i przewodniczącym Komisji Kultury i Nauki WK ZSL we Wrocławiu. Na początku lat 90. brał udział w tworzeniu PSL, w którym przez dwa lata pełnił funkcje wiceprezesa Zarządu Wojewódzkiego. Następnie wycofał się z czynnej działalności partyjnej.

Ponad 50 lat zajmował się działalnością publicystyczną i redakcyjną. Była to kontynuacja współpracy z czasopismem „Po prostu”. Był w latach 1962-1990 redaktorem naczelnym kwartalnika „Kultura Dolnośląska”, a od 1995 r. czasopisma „Dolny Śląsk”. Jest autorem ponad 80 artykułów na temat kultury i regionalizmu. Jest też redaktorem 14 książek. Pod jego redakcją ukazały się m.in. prace zbiorowe Kultura na wsi, Krajowy Kongres Kultury Wsi, Ruch Regionalny a integracja europejska, Być narodowi pożytecznym, Edukacja regionalna młodzieży w rodzinie, szkole, środowisku. Jest autorem dwóch książek: Z regionalizmem w XXI wiek oraz Regionalizm na przełomie tysiąclecia. Był koordynatorem prac redakcyjno-wydawniczych i redaktorem księgi Kongres Kultury Polskiej – 2000.

Jego działalność zawodową oraz społecznikowską aktywność wielokrotnie nagradzano. Za pracę pedagogiczną otrzymał Medal Komisji Edukacji Narodowej i odznakę „Za zasługi dla oświaty”. Za długoletnią działalność kulturalną wyróżniono go odznaką „Zasłużony działacz kultury” i „Zasłużony dla kultury polskiej” oraz nagrodą państwową w 1998 r.. Posiada odznaczenia państwowe: Srebrny i Złoty Krzyż Zasługi oraz Kawalerski i Komandorski Order Odrodzenia Polski. Za społeczną działalność w regionie otrzymał odznaki „Budowniczy Wrocławia” i „Złotą Odznakę Zasłużonego dla Dolnego Śląska” i odznakę „Zasłużony dla województwa wrocławskiego”.

Wyróżniono go także srebrnym pierścieniem za zasługi dla archidiecezji wrocławskiej oraz medalem 300-lecia Papieskiego Wydziału Teologicznego. Otrzymał też Odznakę Tysiąclecia, medal „Za zasługi dla obronności kraju”, Złoty Medal Opiekun Miejsc Pamięci Narodowej.

Powyższa lista dokonań i zasług jest oczywiście dalece niepełna. Wypełnić ją mogłaby tylko prezentacja wszystkich treści, które wpisane były w przedsięwzięcia inicjowane i realizowane przez Anatola J. Omelaniuka oraz zespoły, którymi kierował. Do tych przedsięwzięć należy zaliczyć dziesiątki ognisk oświatowych i izb regionalnych powstałych w dolnośląskich wsiach i miasteczkach, niezliczone koncerty i wieczory literacko-artystyczne, konferencje naukowe i popularno-naukowe dla różnych środowisk ruchu regionalistycznego (nauczycieli, historyków, księży, pracowników muzealnych, młodzieży etc.), festiwale i przeglądy, wspieranie towarzystw regionalnych i lokalnych w ich działaniach, życzliwa gotowość w niesieniu pomocy w sprawach programowych, organizacyjnych, wydawniczych.

Obszarem, na którym działalność programowa i animacyjna Anatola Omelaniuka przyniosła najwięcej korzyści społecznych, jest – oczywiście – regionalizm. Dzięki jego staraniom programowym i organizacyjnym polski ruch regionalistyczny stał się autonomiczny i wolny od nacisków ideologiczno-politycznych jeszcze przed 1981 rokiem, on też wytrwale dążył, aby i po 1989 r. regionalizm nie był łączony z żadnymi opcjami politycznymi i żeby jednoczył wszystkich miłośników małych ojczyzn niezależnie od światopoglądu, wyznania, poglądów politycznych, pochodzenia etnicznego. Wartością nadrzędną było dla niego dobro wszystkich wspólnot lokalnych i regionalnych, które – dzięki aktywności regionalistów – składają się na pomyślność całej ojczyzny. Temu dobru miała służyć realizacja pryncypiów zapisanych w Karcie Regionalizmu Polskiego, uchwalonej na V Zjeździe Regionalistów Polskich we Wrocławiu w 1994 roku z jego inicjatywy przez zespół, którym kierował.

Nieocenione zasługi ma Anatol Omelaniuk w zaszczepianiu miłości do małych ojczyzn i propagowaniu wiedzy o regionach. Przyczynił się walnie do powstania programu MEN „Edukacja regionalna – dziedzictwo kulturowe w regionie”, a do najbardziej udanych inicjatyw związanych z realizacją tego programu były organizowane w Obornikach Śląskich szkoły letnie dla młodych nauczycieli prowadzących w szkołach edukację regionalną.  Dzięki tej inicjatywie wielka liczba szkół pozyskała kadrę dobrze przygotowaną do realizacji programu edukacji regionalnej

W latach 1980/81 działał jako sekretarz w Regionalnym Komitecie Porozumiewawczym Związków Twórczych i Stowarzyszeń Naukowych. Brał udział w Konwersatorium Doświadczenie i Przyszłość. Był współautorem raportu o stanie kultury we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku. Uczestniczył w przerwanym przez wprowadzenie stanu wojennego Kongresie Kultury Polskiej w grudniu 1981 r.

Był też Anatol Jan Omelaniuk inicjatorem i współorganizatorem dwóch wielkich wydarzeń, które zjednoczyły naukowców, społeczników, praktyków i artystów w namyśle nad stanem kultury w okresie transformacji ustrojowej. Pierwsze z tych wydarzeń dotyczyło szczególnie dotkliwie odczuwanej zapaści kulturalnej w społecznościach wiejskich. Donośny głos w sprawie rozwoju kultury  na polskiej wsi padł z trybuny Krajowego Kongresu Kultury Wsi zorganizowanego na Jasnej Górze w 1997 r. Przed Kongresem przygotowano Raport o stanie kultury na wsi polskiej. Niestety, głos ten nie został wysłuchany przez polityków i sfery rządzące, choć wystąpienia kongresowe brzmiały bardzo donośnie.

Drugie wydarzenie, które zaistniało z jego inicjatywy i przy ogromnym wkładzie własnej pracy, był Kongres Kultury Polskiej ‘2000. Pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Komitetu Organizacyjnego Kongresu, zabiegał o wsparcie środowisk twórczych i naukowych, pozyskał do udziału w Kongresie wielu wybitnych uczonych, artystów, animatorów kultury, dziennikarzy. Ten Kongres pokazał, że krajowe środowiska kulturalne są zdolne do samoorganizacji, podejmowania społecznych inicjatyw, pozyskiwania sojuszników dla idei rozwoju kultury w wielu środowisk. Kongres sformułował liczne i doniosłe dla polskiej kultury problemy i postulaty pod adresem władz ustawodawczych i wykonawczych. Wiele z tych problemów czeka nadal na rozpatrzenie, a stan kultury polskiej nadal domaga się pogłębionej refleksji i rozstrzygnięć prawno-organizacyjnych.

W tych wszystkich działaniach był Anatol Jan Omelaniuk wierny wyznawanym ideałom i wartościom oraz konsekwentny w dążeniu do wyznaczonych celów. Pomagała mu w tym nie tylko bogata i otwarta na wyzwania osobowość, ale też umiejętność zjednywania ludzi, gotowość do niesienia pomocy we wszystkich wymiarach społecznikowskiej aktywności, serdeczny i ciepły stosunek do wszystkich, których spotyka na swojej drodze. Regionaliści polscy, a w szczególności dolnośląscy stracili w Nim wypróbowanego Przyjaciela, Doradcę, Mistrza i Przewodnika w działalności społecznej. Był bowiem Anatol ich prawdziwym  Przywódcą. Będzie nam Go bardzo brak.

(skrócona i przeredagowana wersja artykułu umieszczonego w 19. numerze czasopisma „Dolny Śląsk”)