Dolny Śląsk nr 14/2009 – zawartość tomu

WIELOKULTUROWOŚĆ DOLNEGO ŚLĄSKA

Ks. Józef Pater, Wielokulturowa przestrzeń Kościoła rzymskokatolickiego na Dolnym Śląsku
Artykuł wprowadzający do problematyki obecnej w tekstach poświęconych wielokulturowości Dolnego Śląska wyjaśnia i uściśla podstawowe pojęcia związane z tym zjawiskiem (wielokulturowość, dziedzictwo kulturowe, tradycja) oraz stawia jako problem istotny określenie specyfiki nowej wielokulturowej przestrzeni Kościoła rzymskokatolickiego na Dolnym Śląsku z perspektywy zmian historycznych, jakie dokonały się na tych ziemiach, zwłaszcza po II wojnie światowej.

WYZNANIA RELIGIJNE

Krystyn Matwijowski, Wyznania religijne na Śląsku. Tradycja i współczesność
Tekst jest zapisem wystąpienia otwierającego dyskusję panelową „Kościoły i wyznania religijne na Śląsku. Historia i współczesność”, która odbyła się podczas 31. Dolnośląskich Spotkań Regionalnych w Legnicy. Teksty wystąpień poszczególnych jej uczestników stanowią kolejne artykuły w tej części rocznika. K. Matwijowski w swoim tekście krótko przedstawia ich autorów.

Ks. Józef Pater, Dziedzictwo kulturowe minionych wieków
Artykuł prezentuje w zarysie historię rozwoju Kościoła katolickiego na Dolnym Śląsku, od chrztu Polski po okres powojenny, ze szczególnym uwzględnieniem zjawisk wynikających ze zmian przynależności państwowej Śląska (Państwo Wielkomorawskie, Polska, Korona Czeska, imperium Habsburgów, Prusy, Niemcy, PRL, Rzeczpospolita Polska) m.in. relacji między istniejącymi na tych terenach wyznaniami. Przedstawiając kontekst historyczny i przykłady współczesne, autor dokumentuje tezę o „wielokulturowej przestrzeni metropolii wrocławskiej”.

Kazimiera Jaworska, Kościół katolicki na Dolnym Śląsku w czasach kard. Bolesława Kominka
Poza opisem działalności kardynała Bolesława Kominka, tekst zawiera też elementy jej oceny, podbudowane argumentacją (niekiedy opartą na liczbach). Jest próbą nakreślenia sylwetki jednego z najwybitniejszych hierarchów archidiecezji wrocławskiej poprzez przypomnienie jego najważniejszych przedsięwzięć. Tworzy się w ten sposób równocześnie obraz funkcjonowania Kościoła katolickiego na śląsku w trudnym okresie rządów komunistycznych w Polsce. Ciekawe są zwłaszcza wątki ukazujące talenty ordynariusza wrocławskiego Bolesława Kominka jako administratora diecezji oraz jego znaczenie jako jednego z głównych architektów polsko-niemieckiego pojednania.

Janusz Witt, Kościoły ewangelickie na Dolnym Śląsku
Krótki szkic odwołujący się do historii, ale skupiony głównie na sytuacji kościołów protestanckich na Dolnym Śląsku w okresie po II wojnie światowej. Na pierwszy plan wydobywa poza opisem sytuacji tych kościołów (świątynie, wierni) kwestie ich udziału w działalności ekumenicznej wspólnie z działaczami innych wyznań, m.in. Towarzystwa im. Dietricha Bonhoeffera i przy realizacji we Wrocławiu unikalnego projektu, tzw. Dzielnicy Wzajemnego Szacunku.

Rościsław Żerelik, Prawosławie na Dolnym Śląsku (na tle prawosławia powszechnego)
Szkic poświęcony organizacji i sytuacji Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na Dolnym Śląsku (w wieku XX), omawiający zasięg jego oddziaływania, wyliczający świątynie, opisujący obecny stan administracyjny tego kościoła (dekanaty i parafie). Część artykułu przedstawia strukturę Kościołów wschodnich na świecie i miejsce PAKP wśród nich.

Leszek Ziątkowski, Odkryta mniejszość. Żydzi we Wrocławiu
Owo odkrywanie mniejszości żydowskiej autor rozumie jako uświadomienie sobie przez większość obecności tej mniejszości, w całej jej odrębności i specyfice życia, obyczaju, działań. W artykule ukazuje dzieje tego odkrywania (czasem także ukrywania) na przestrzeni dziejów, ze szczególnym uwzględnieniem ostatnich trzech dziesiątków lat, kiedy to realizowano renowację wrocławskiego cmentarza przy ul. Ślężnej, założono Towarzystwo im. Edyty Stein, kiedy pojawiły się liczne publikacje i wiele innych impulsów odkrywania wielowiekowej obecności Żydów we Wrocławiu.

Ks. Jan Związek, Soborowe orędzie o pojednaniu biskupów polskich do biskupów niemieckich
Geneza, treść i historia jednego z najważniejszych dokumentów polskiego episkopatu Orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich z 1965 r. Treść Orędzia… została zestawiona z przesłaniem zawartym w odpowiedzi hierarchów niemieckich, czyli Pozdrowieniem biskupów niemieckich dla polskich braci w biskupstwie i odpowiedź na list z dnia 18 XI 1965 r. Zestawienie jest szczególnie wymowne w kontekście opisywanych w artykule reakcji władz rządowych Polski Ludowej, reżimowych mediów i środowisk katolickich związanych ze stowarzyszeniem PAX oraz interpretacji obu dokumentów przez uczonych dyspozycyjnych wobec ówczesnej władzy. Artykuł omawia też stanowisko Episkopatu Polski wobec krytyki Orędzia i omawia jego znaczenie dla rozwoju stosunków polsko-niemieckich.

MNIEJSZOŚCI NARODOWE

Kazimierz M. Pudło, Wieloetniczność ludności Dolnego Śląska po II wojnie światowej
Autor omawia źródła i charakter przemian etniczno-kulturowych na Dolnym Śląsku po konferencji poczdamskiej (1945), przemiany statusu dolnośląskich społeczności etnicznych w Polsce Ludowej i ustabilizowanie ich sytuacji po reformie konstytucyjnej w 1989 r.

Uczestnicy XXXI Dolnośląskich Spotkań Regionalnych, Przesłanie. Przeciw arogancji i nienawiści, za pojednaniem i współpracą dla dobra wspólnego
Oto konkluzja przesłania: Wyrażamy przekonanie, że elementarną powinnością polskich i europejskich elit ideowych, społecznych i politycznych o orientacji humanistycznej jest, mimo dzielących ich różnic poglądów, stworzenie wspólnego frontu działań przeciw wrogości i nienawiści, na rzecz pojednania i współpracy dla wspólnego dobra.

II WOJNA ŚWIATOWA NA BYŁYM POGRANICZU POLSKO-NIEMIECKIM W POŁUDNIOWO-ZACHODNIEJ POLSCE

Tadeusz Olejnik, Wieluń – pierwsza ofiara niemieckiej agresji
„Fakt, że również Wieluń był miastem nieomal doszczętnie zniszczonym przez niemieckie lotnictwo w pierwszej godzinie wojny, w którym padły jej pierwsze cywilne ofiary, pozostaje na świecie nadal prawie nieznany, dlatego autor opracowania postanowił przybliżyć czytelnikom tragedię tego miasta, leżącego na zachodnich rubieżach II Rzeczpospolitej. Przedstawił jego sytuację tuż przed wybuchem II wojny światowej, przebieg działań wojennych na terenie powiatu wieluńskiego, opisał zniszczenie Wielunia (ze szczególnym uwzględnieniem pierwszego zbombardowanego w czasie wojny budynku – szpitala pw. Wszystkich świętych, gdzie padli pierwsi zabici od niemieckich bomb oraz zniszczenie wieluńskich zabytków), analizuje argumenty pozwalające na zajęcie stanowiska w kontrowersyjnej sprawie godziny pierwszego nalotu na miasto i wreszcie wylicza wszystkie złamane podczas bombardowania Wielunia przez Niemców zakazy i nakazy regulujące zasady prowadzenia wojny ustalone na konferencji pokojowej w Hadze w 1907 r.

Aleksandra Hołubecka-Zielnica, II wojna światowa na pograniczu śląsko-niemieckim
Szkic przedstawia przebieg ważniejszych wydarzeń II wojny światowej na pograniczu polsko-niemieckim w powiecie sycowskim od pogromów żydowskich w 1938 r., poprzez agitację niemieckich organizacji paramilitarnych, poprzez przygotowania do obrony granic po stronie polskiej, wybuch wojny i wkroczenie wojsk niemieckich, działalność ruchu oporu AK i BCh w latach 1942-44, po wkroczenie oddziałów Armii Czerwonej do Sycowa w 1945 r. Walorem opracowania są obfite cytaty ze wspomnień mieszkańców tych terenów.

WSPÓŁPRACA Z ZAGRANICĄ

Romuald Gelles, Trzysta lat Uniwersytetu Wrocławskiego różnorodność europejskich tradycji
Współpracę przy przygotowaniach do obchodów jubileuszu trzechsetlecia Uniwersytetu Wrocławskiego z zagranicznymi partnerami Uniwersytetu Wrocławskiego z Austrii, Niemiec i Ukrainy omawia jeden z głównych organizatorów jubileuszu, ówczesny rektor Uniwersytetu Wrocławskiego prof. Romuald Gelles.

Kazimiera Dąbrowska, Iwan Oleksandrowicz Wakarczuk doktorem honoris causa UWr.
Sylwetka i fragment przemówienia ukraińskiego fizyka teoretyka, wieloletniego rektora Lwowskiego Państwowego Uniwersytetu im. Iwana Franki we Lwowie, ministra kultury i nauki Ukrainy (od 2007 r.) Iwana Oleksandrowicza Wakarczuka, wyróżnionego godnością doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego.

Przemysław Wiater, Euroregion Nysa
Zwięzła charakterystyka Euroregionu Nysa, utworzonego w 1991 r. na terenie 44 gmin województw dolnośląskiego i lubuskiego, wschodniej Saksonii i przygranicznej części północnych Czech jego geneza, obszar, dziedzictwo kulturowe, wspólne działania na rzecz rozwoju poszczególnych części Euroregionu.

NAUKA I OŚWIATA

Ks.kard. Henryk Gulbinowicz, Wybitni śląscy lekarze przed założeniem Uniwersytetu Wrocławskiego
Tekst wykładu ks. kardynała wygłoszonego z okazji nadania mu tytułu doktora honoris causa przez Akademię Medyczną im. Piastów śląskich we Wrocławiu. Przypomniał w nim dawnych uczonych, którzy łączyli zainteresowanie medycyną i z innymi dziedzinami nauki. Osiemnastowiecznego zakonnika Witelona z Legnicy, autora dzieł dotyczących fizyki i matematyki. Mikołaja Kopernika, kanonika warmińskiego, nie tylko astronoma, ale i znakomitego lekarza, którego ojciec pochodził ze śląska, z miejscowości Koperniki koło Nysy. Jana Schefflera, czyli Angelusa Silesiusa, wrocławianina, filozofa, który po studiach medycznych pełnił także funkcję nadwornego lekarza księcia oleśnickiego. Warto przypomnieć, że kardynał H. Gulbinowicz otrzymał tytuł w uznaniu za jego zaangażowanie w pomoc chorym, działania na rzecz wrocławskich szpitali i stworzenie ośrodka dla chorych na alzheimera.

Stefan Bednarek, Kulturoznawstwo we Wrocławiu
Profesor Stefan Bednarek, dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa UWr., przedstawia historię utworzenia na Uniwersytecie Wrocławskim kierunku studiów kulturoznawczych, dorobek Instytutu i kierunki prowadzonych w nim badań.

Kazimiera Jaworska, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Witelona w Legnicy
Powstanie, rozwój i działalność PWSZ w Legnicy w 1998 r. zostały omówione w kontekście oświatowych i naukowych tradycji miasta nad Kaczawą.

KULTURA

Adolf Juzwenko, Rysunki Dürera w kolekcji Lubomirskich
Losy rysunków Dürera z kolekcji Książąt Lubomirskich od momentu przekazania ich Bibliotece im. Ossolińskich we Lwowie w 1823 r., poprzez czas II wojny światowej, kiedy zagrabili je Niemcy, po ich perypetie powojenne, kiedy to zostały beztrosko sprzedane na aukcjach i rozproszone. W tekście opisano działania Zakładu Narodowego im. Ossolińskich po roku 1989, zmierzające do odzyskania tej cennej kolekcji.

Anatol Jan Omelaniuk, Muzea i ich rola wychowawcza
Swoisty inwentarz dolnośląskich muzeów opatrzony refleksjami na temat ich roli w kształtowaniu postaw obywatelskich i patriotycznych, zwłaszcza w odniesieniu do tzw. małej ojczyzny”.

Małgorzata Korelin, Kultura w gminie Zgorzelec
Szkic wypełniają: charakterystyka gminy Zgorzelec, omówienie roli i zadań gminnych instytucji kultury (ze szczególnym uwzględnieniem Gminnego Ośrodka Kultury), mechanizmów funkcjonowania kultury gminnej oraz polityki kulturalnej władz lokalnych.

REGIONALIZM

Anna Stodolna-Rybczyńska, Treści regionalne w nauczaniu języka polskiego na Dolnym Śląsku w latach 1945-1948
Artykuł podejmuje zagadnienie nauczania języka polskiego na Dolnym Śląsku w pierwszych latach po II wojnie światowej, w połączeniu z treściami propagującymi wiedzę na temat przeszłości regionu z uwzględnieniem polskiego pochodzenia tych ziem. Omawia metody nauczania narzucane przez władze oświatowe, specyficzne problemy z jakimi stykali się poloniści nauczający na Ziemiach Odzyskanych oraz materiały, z których korzystali.

Czesław Kowalak, Pięćdziesiąt lat działalności Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Legnicy (1959-2009)
Jubileuszowy artykuł prezentujący Towarzystwo, które wniosło ogromny wkład w rozwój badań regionalnych w Legnicy i kształtowanie patriotyzmu lokalnego. Autor omawia działalność organizacyjną, naukową, popularyzatorską i wydawniczą stowarzyszenia oraz funkcjonowanie przy nim specjalnej biblioteki naukowej. Część tekstu jest poświęcona jubileuszowym uroczystościom.

Anatol Jan Omelaniuk, Ruch regionalistyczny w III Rzeczpospolitej Polskiej
Wypowied podczas Krajowego Spotkania Liderów Ruchu Regionalistycznego w Warszawie w sierpniu 2009 r., która opisuje sytuację ruchu regionalistycznego w minionym 20-leciu, zwięźle przedstawia jego dorobek, ale i straty, a także zawiera dezyderaty skierowane do obecnych na spotkaniu przedstawicieli Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

EDUKACJA REGIONALNA W SYCOWIE

Trzy teksty stanowiące swoiste monograficzne ujęcie zagadnienia edukacji regionalnej w Sycowie, realizowanej przez Towarzystwo Miłośników Sycowa (artykuł Józefa Rydzyka), Muzeum Regionalne w Sycowie (art. Adama Kocjana) oraz przez sycowskie szkoły (art. Beaty Łukawskiej).

DOLNOŚLĄSKIE MIEJSCA PAMIĘCI

Stefan Bednarek, Dolnośląskie Miejsca Pamięci
Artykuł wprowadzający do tego szczególnego działu rocznika. Autor wyjaśnia: Prezentowane w tym dziale artykuły są fragmentem dorobku działającego od kilku lat w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego zespołu realizującego projekt badawczy Dolnośląskie Miejsca Pamięci”.

Izolda Topp-Wójtowicz, Miejsca pamięci Bystrzyca Kłodzka
Tekst ukazuje na przykładzie Bystrzycy Kłodzkiej problemy z pamięcią o przeszłości miejscowości dolnośląskich, które tuż po II wojnie światowej stały się terenem najpierw wysiedleń niemal wszystkich dawnych mieszkańców, a zaraz potem zasiedleń polskimi osadnikami, w których trwała pamięć miejsc opuszczonych (zwłaszcza na Kresach). Z jednej strony został przedstawiony proces upamiętniania politycznie wykreowanego początku w latach tuż powojennych, z drugiej coraz częstsze po transformacji ustrojowej powroty do dawnej przeszłości i szczególny stosunek do upamiętniania czasów powojennych.

Renata Jańczuk, Mała ojczyzna w dolnośląskich kolekcjach prywatnych
Autorka zastanawia się nad rolą kolekcji przedmiotów pochodzących z miejsca swojego zamieszkania w manifestowaniu i konstruowaniu tożsamości kolekcjonerów i wzmacnianiu ich związku z małą ojczyzną. Posługuje się przykładem trzech znamienitych postaci z tego kręgu Jana Sakwerdy, kolekcjonera przedmiotów, które służyły mu jako materiały do studiów historycznych; Andrzeja Sitarskiego zbieracza historii i Mariusza Sondeja kolekcjonera świata reklamy”.

Magdalena Barbaruk, Tego już nie ma? Co mówią przedmioty na fotografiach Augustyna Czyżowicza
„Przyjrzyjmy się zachęca autorka artykułu jakie historie ewokować mogą rzeczy: wózki, zabawki (w tej kategorii zdają się też występować zwierzęta hodowlane), ubrania, maszyny, środki lokomocji, radioodbiorniki, zdjęcia etc…. Jaką rolę pełniły w zwyczajnym życiu mieszkańców wsi końca lat pięćdziesiątych? Jaką wiedze o tym, co życiu człowieka zmienne, a co stałe, przynoszą? Przedmiotem tej obserwacji są przedmioty utrwalone na fotografiach z archiwum Augustyna Czyżowicza, mieszkańca dolnośląskiej wsi Brzózka, leżącej w Dolinie Łachy. Materiał analityczny stanowią też komentarze do tych zdjęć zebrane podczas rozmów z A. Czyżowiczem przez kulturoznawców wrocławskich.

Piotr Retecki, Obcy we własnej ojczyźnie mniejszość niemiecka w powiecie wałbrzyskim
Problemy ludności niemieckiej, zamieszkującej do II wojny światowej tereny późniejszego powiatu wałbrzyskiego, po zakończeniu wojny. Skala wysiedleń, kłopoty z kadrą kopalni węgla i innych zakładów przemysłowych, postawy Niemców i Polaków, nauczanie w języku niemieckim, konspiracja, konsekwencje decyzji politycznych władz PRL-u. To tylko niektóre zagadnienia omówione w tekście, który jest próbą obiektywnego spojrzenia na ten trudny i niedostatecznie jeszcze zbadany temat.

Piotr Jakub Fereński, Pamięć, nauka, edukacja
Omówienie regionalistycznej specjalności w ramach studiów kulturoznawczych w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. Oficjalnie specjalność ta nosi nazwę Kultura i wizerunek regionu i ma wyposażyć studentów w wiedzę i umiejętności przydatne w działalności kulturalnej i edukacyjnej w społecznościach lokalnych, a zwłaszcza przygotować ich do zawodowej i społecznej aktywności w rozmaitych instytucjach państwowych, publicznych i prywatnych, czyli w samorządach, agencjach PR, mediach lokalnych, instytucjach kulturalnych oraz stowarzyszeniach regionalnych. Opisano także zadania realizowane przez studentów uczestniczących w pilotażowym konwersatorium specjalizacyjnym Pamięć i miejsce. Dolny Śląsk studium przypadku, które poprzedziło utworzenie wspomnianej specjalności.

SYLWETKI

Krystyn Matwijowski, Prof. dr Józef Andrzej Gierowski jako obywatel (1922-2006)
Sylwetka wybitnego uczonego, w latach 1946-1965 związanego z Uniwersytetem Wrocławskim, a później z Uniwersytetem Jagiellońskim, którym kierował jako rektor w latach 1981-87.

Zofia Frąckiewicz-Kukla, Igor Przegrodzki. Wielki talent i pracowitość
Sylwetka zmarłego w lipcu 2009 r. wybitnego aktora teatralnego i filmowego.

Krystyn Matwijowski, Ryszard Wiktor Majewski żołnierz, historyk i działacz polityczny (1931-2006)
Szkic przypominający zarówno karierę naukową i działalność społeczną, jak i podejmujący wybrane wątki z życia osobistego żołnierza i historyka, autora uznanych książek historycznych, m.in. Wrocławskiej epopei i Waffen SS. Mity i rzeczywistość.